پيدايش مذهب بعد از بحث دربارهء دولت يعنى تحليل به اصطلاح اجتماعى و فلسفى دربارهء پيدايش دولت كه دولت چرا به وجود آمد و چه كسى آن را به وجود آورد ، كه گفتيم [ از نظر اينها ] دولت مولود مالكيت اختصاصى است و بعد از آن است كه جامعه به دو طبقه تقسيم مىشود : [ طبقهء بهره كش و طبقهء بهره ده ، و ] طبقهء بهره كش براى اينكه منافع خودش را بهتر حفظ كند يك قدرتى را به نام دولت به وجود آورد ؛ بحث ديگرشان دربارهء مذهب است كه مذهب چگونه به وجود آمد . نظريات دربارهء علت پيدايش مذهب 1 . تثبيت امتيازات طبقاتى در اينجا هم گاهى صريحاً به همين صورت مطلب را بيان مىكنند كه مذهب هم مولود زندگى طبقاتى جامعه است و در واقع ناشى از مالكيت خصوصى است و مذهب را هم همان طبقه‌اى اختراع كرده كه دولت را اختراع كرده است . دولت را اختراع كرده است براى اينكه با زور جلو طغيان طبقهء بهره ده را بگيرد و مذهب را اختراع كرده است براى اينكه حركتهاى آنها را از درون خنثى كند و خود آنها را با مفاهيم خودش از درون قانع كند ، كه آن مفاهيم هم از جنبه‌هاى مختلف تأثيرى در اين وضع داشته است ، يكى از جنبهء وعده‌هاى دنياى ديگر ، وعده‌هاى اخروى كه قهراً افراد بگويند كه حالا اگر در اينجا محروميتى نصيب ما هست در دنياى ديگر جبران خواهد شد . دوم : مذهب مسئلهء قضا و قدر را در ميان مىآورد و اينكه هرچه كه در عالم وجود پيدا مىكند شدنى است و قبلًا مقدّر شده است و چيزى كه مقدّر شده است تغييرپذير نيست ، پس امكان تغيير